Czy kosy odlatują na zimę? Wszystko, co musisz wiedzieć

Część kosów odlatuje na zimę, ale coraz więcej osobników zostaje w Polsce, zwłaszcza w miastach i ogrodach, gdzie mają łatwy dostęp do pokarmu. Decyzja o wędrówce zależy od miejsca, w którym żyje ptak, warunków pogodowych i ilości jedzenia. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć, kiedy kosy migrują, gdzie zimują i jak możesz im pomóc w swoim ogrodzie, przeczytaj ten poradnik do końca.

Czy kosy odlatują na zimę?

Kos, czyli Turdus merula, jest gatunkiem częściowo wędrownym. Oznacza to, że niektóre osobniki odlatują na zimowiska, a inne zostają na miejscu. W Polsce dobrze widać to zróżnicowanie – część ptaków zimuje u nas, a część wyrusza jesienią do łagodniejszych rejonów Europy. Zwykle wędrówka zaczyna się na przełomie września i października, a powroty trwają od marca do kwietnia.

Silniej migrują populacje z chłodniejszych obszarów – północno‑wschodniej Europy i terenów poza miastami. Kosy leśne częściej odlatują, bo zimą tracą dostęp do wielu naturalnych źródeł pokarmu. Ptaki żyjące w parkach, na działkach i osiedlach korzystają z owoców na krzewach, trawników bogatych w bezkręgowce oraz z karmników, dlatego mogą spędzać zimę na miejscu.

W 2026 r. kos pozostaje jednym z najpospolitszych ptaków lęgowych w Polsce, a jego populacja łączy osobniki osiadłe i wędrowne, często żyjące obok siebie.

Reguła jest prosta: im dalej na północ gniazduje kos, tym większe ma szanse, że poleci zimować na zachód lub południe Europy. Ptaki z południowej i zachodniej części kontynentu w dużej mierze zrezygnowały z migracji, bo tamtejsze zimy są łagodne, a pokarm dostępny przez cały rok.

Dokąd lecą kosy, gdy migrują?

Osobniki z Polski i Europy Środkowej wybierają głównie Europę Zachodnią i część południową kontynentu. Zimą trafiają do Francji, Niemiec, Włoch, Hiszpanii oraz do krajów Beneluksu. Ptaki z północno‑wschodniej Europy potrafią dolecieć także do Afryki Północnej, m.in. Maroka, ale nie wchodzą głęboko w strefę tropikalną.

Trasa nie ma jednej „autostrady”, jak w przypadku bocianów. Kosy rozpraszają się po różnych obszarach, wybierając miejsca z obfitością owoców i łagodnym klimatem. Dystanse ich wędrówek są wyraźnie krótsze niż u wielu innych migrantów długodystansowych – liczą setki, a nie tysiące kilometrów, choć dla tak małego ptaka to i tak ogromny wysiłek.

W badaniach ornitologicznych wykazano, że mniej więcej połowa ptaków w populacjach przejściowych (np. w Bawarii) decyduje się na wędrówkę, a reszta zimuje na miejscu. Migracja nie jest więc „obowiązkowa”, ale stanowi jedną ze strategii przetrwania obok zimowania w kraju.

Jak naukowcy badają wędrówki kosów?

Od kilku lat kosy są intensywnie badane przez zespoły z Instytutu Maxa Plancka oraz Uniwersytetu w Białymstoku. Naukowcy wykorzystują telemetrię – zakładają ptakom miniaturowe nadajniki ważące około 2–3 gramy. Tak lekkie urządzenie nie przeszkadza w locie, a pozwala śledzić ruchy ptaków w promieniu 2–3 km wokół stacji badawczej i rejestrować ich przyloty z zimowisk.

Nad Biebrzą, w Gugnach, co roku oznacza się około 20 osobników. Anteny terenowe rejestrują moment powrotu – na przykład pierwszy kos z nadajnikiem w jednym z sezonów przyleciał już na początku marca, podczas gdy w 2016 roku pierwszy powrót zanotowano dopiero 10 marca. Takie różnice dają badaczom wgląd w to, jak pogoda i warunki na trasie wpływają na termin przylotu.

Telemetria ujawniła, że około trzy tygodnie przed odlotem kosy wyraźnie zwalniają metabolizm, obniżając temperaturę ciała i gromadząc zapasy energii na podróż.

Wyniki opublikowane m.in. w „Nature Ecology & Evolution” pokazują, że energetyczne koszty migracji i zimowania są zaskakująco zbliżone. Wyjazd do cieplejszych krajów nie zawsze oznacza mniejsze zużycie energii, dlatego naukowcy podejrzewają, że wędrówki są powiązane też z innymi czynnikami – np. dostępnością pokarmu, drapieżnictwem czy historią ewolucyjną gatunku.

Dlaczego jedne kosy odlatują, a inne zostają?

Czy dwa kosy z tej samej okolicy mogą zachowywać się zupełnie inaczej zimą? Tak – i właśnie to najbardziej interesuje badaczy. W jednej populacji mogą współistnieć osobniki osiadłe, wędrowne oraz takie, które przemieszczają się tylko na niewielkie odległości, np. z lasu do pobliskiego miasta.

Jak wpływa na to siedlisko?

Miejsce, w którym kos gniazduje, bardzo silnie wpływa na jego decyzję „odlatywać czy zostać”. Ptaki z lasów i uboższych terenów rolniczych częściej migrują. Zimą brakuje tam owadów i bezkręgowców, a owoce krzewów kończą się szybko. W miastach – gdzie dominuje ogród, park, skwer – sytuacja wygląda inaczej. Kos ma dostęp do trawników, kompostowników, krzewów owocowych i resztek jedzenia, dzięki czemu może przetrwać nawet mroźne tygodnie bez dalekiej podróży.

Przez ostatnie 200 lat kos stopniowo przenosił się do środowiska zmienionego przez człowieka. Obecnie w Europie wyraźnie widać dwie „podgrupy”: leśną, bardziej wędrowną, oraz miejską, w dużej mierze osiadłą. Ta druga grupa szybko się rozrasta, bo korzysta z łagodniejszego klimatu w miastach – „efektu wyspy ciepła” – i stałego dostępu do pokarmu.

Jaką rolę odgrywa pokarm?

Kos jest wszystkożerny – zjada dżdżownice, ślimaki, larwy owadów, ale też owoce i nasiona. Latem podstawą są bezkręgowce, zimą dieta przesuwa się wyraźnie w stronę jagód i miękkich owoców. Jeśli w okolicy jest dużo jarzębiny, głogu, bzu czarnego, dzikich róż, derenia czy aronii, ptaki chętniej zimują na miejscu, koczując między bogatszymi krzewami.

Gdy zasoby zostają „wyjedzone”, kosy przenoszą się do innych dzielnic miasta lub kolejnych miejscowości. Nie są to jednak długie przeloty – raczej lokalne zmiany rewiru, często w promieniu kilkunastu kilometrów. Pokarm działa więc jak mapa – tam, gdzie zimą jest go więcej, tworzą się zimujące skupiska ptaków.

Jak rozpoznać kosa zimą i nie pomylić go ze szpakiem?

Zimą na trawnikach widać przede wszystkim samce. To one, dzięki czarnemu upierzeniu, są dla wielu osób symbolem „czarnych ptaków w ogrodzie”. Mają całe ciało barwy smoły, a do tego pomarańczowy lub żółty dziób i wyraźną żółtą obrączkę wokół oka. Sylwetka jest smukła, ogon stosunkowo długi i lekko zaokrąglony.

Samice różnią się wyraźnie – są brunatne, z jaśniejszym spodem ciała, często delikatnie nakrapianym. Młode ptaki mogą być jeszcze bardziej plamiste, co ułatwia im maskowanie się wśród liści. Wspólną cechą dla obu płci jest sposób poruszania: kos podskakuje po ziemi, zatrzymuje się na chwilę, pochyla głowę, nasłuchuje i dopiero wtedy zaczyna grzebać w ściółce.

Szpak, z którym wiele osób myli kosa, ma krótszy ogon, inny kształt sylwetki i bardziej „metaliczne” upierzenie, pełne drobnych jasnych plamek. Jego dziób jest smuklejszy, ostrzejszy, a ruchy zwykle szybsze i nerwowe, często w większej grupie ptaków. Zimą szpaki tworzą stada, podczas gdy kosy żerują raczej pojedynczo lub w luźnych grupkach.

Jak kos radzi sobie z zimą w ogrodzie?

Zimowy kos w ogrodzie to uważny poszukiwacz pożywienia. Krąży pod krzewami, rozgarnia liście, przeszukuje miejsca wokół kompostownika. Gdy śnieg przykryje trawnik, przenosi się pod zarośla, na obrzeża dróg, do ogrodów, gdzie śnieg szybciej się topi. W mieście potrafi żerować przy parkingach, śmietnikach i karmnikach, choć w tych ostatnich rzadziej przysiada – woli zbierać to, co spadło na ziemię.

Zimą jego organizm przechodzi na tryb oszczędzania energii. Wyniki badań telemetrycznych pokazują, że kosy przygotowujące się do migracji potrafią na trzy tygodnie przed odlotem wyraźnie zwolnić metabolizm, obniżając temperaturę ciała i ograniczając aktywność. Dzięki temu wyruszają z dużym „zapasem” energetycznym, który wystarcza nie tylko na lot, ale też na pierwsze tygodnie na zimowisku.

Warto też pamiętać, że śmiertelność wśród tych ptaków jest wysoka – z wędrówek wraca jedynie około połowa osobników. Zimowanie w miejscu też nie jest wolne od ryzyka, ale odpadają zagrożenia związane z długim przelotem, burzami czy brakiem odpoczynku na trasie.

Jak dokarmiać kosy zimą?

Czy kosy trzeba dokarmiać przez całą zimę? Nie – przy łagodnej, bezśnieżnej pogodzie ptaki zazwyczaj świetnie sobie radzą same. Ornitolodzy, w tym dr Jarosław Sułek, zalecają, by dokarmianie traktować jako wsparcie awaryjne: w czasie silnych mrozów i długotrwałych opadów śniegu, gdy pokarm jest przykryty grubą warstwą białego puchu.

Wtedy możesz im bardzo pomóc, oferując im właściwe produkty. Kosa ma inny gust niż sikorka – nie przepada za tłuszczowymi kulami w siatkach, ale chętnie korzysta z pożywienia podanego na ziemi albo na niskiej platformie. Najprościej wykorzystać to, co masz już w spiżarni:

• połówki jabłek i gruszek rozłożone na ziemi lub niskiej desce,
• suszone owoce jarzębiny, głogu, bzu czarnego lub aronii,
• garstki rodzynek namoczonych w letniej wodzie,
• mieszanki zbóż i nasion wysypane na odsłoniętym fragmencie trawnika.

Suszone owoce są szczególnie bezpieczne podczas mrozów. Świeży, wodnisty miąższ – jeśli zamarznie – może powodować problemy trawienne u ptaków. Zimą dobrze sprawdzają się więc owoce wcześniej zebrane i wysuszone latem. W ogrodzie warto też zostawiać na drzewach trochę jabłek czy gruszek – niech staną się naturalną stołówką dla zimujących kosów.

Jak stworzyć ogród przyjazny kosom przez cały rok?

Ogród, który „przyciąga” kosy, ma kilka wspólnych cech. Nie jest sterylnie wysprzątany, ma różnorodną roślinność i fragmenty naturalnej ściółki. Gdy stworzysz im takie warunki, ptaki odwdzięczą się śpiewem i pracą wśród szkodników. W 2026 roku to jeden z najprostszych sposobów, by wspierać miejską bioróżnorodność bez skomplikowanych działań.

Jakie rośliny posadzić?

Dla kosa liczy się to, co rośnie na wysokości jego dzioba. Krzewy z miękkimi owocami to dla niego zimowe spiżarnie. W przydomowym ogrodzie szczególnie przydatne będą:

• jarzębina, głóg i dzika róża,
• bez czarny, dereń jadalny, aronia, kalina,
• porzeczki, agrest, borówki i maliny w strefie użytkowej.

Jeśli chcesz, by kosy częściej śpiewały koło domu, zostaw część plonów na krzewach do późnej jesieni. Ptaki dzięki temu znajdą pokarm, a ty zyskasz więcej wizyt w ogrodzie. Nawet niewielka grupa krzewów owocowych potrafi przyciągnąć całe stadko drozdów, w tym kosy, kwiczoły czy drozdy śpiewaki.

Jakie warunki sprzyjają ich obecności?

Obok pokarmu ważne są też: woda, schronienie i miejsca do żerowania w ściółce. Misa z czystą wodą – zimą uzupełniana letnią, gdy mróz ścina lód – daje ptakom możliwość picia i mycia piór. Gęste krzewy z kolei są miejscem odpoczynku i noclegu, osłaniają przed wiatrem oraz drapieżnikami.

Fragment ogrodu pozostawiony „dzikiej naturze”, z liśćmi i gałązkami, staje się stołówką pełną dżdżownic i owadów. W takim miejscu kos może bez przerwy grzebać w ziemi, oczyszczając rabaty z larw i ślimaków. To właśnie na styku krzewów, trawnika i kompostownika najczęściej spotkasz go w akcji.

Czy kos jest pożyteczny w ogrodzie?

W ogrodzie kos ma dwie twarze. Z jednej strony jest sprzymierzeńcem, zjadając ogromne ilości owadów, larw i ślimaków. Z drugiej – potrafi mocno uszczuplić zbiory czereśni, wiśni czy porzeczek. Bilans zwykle wychodzi jednak na plus, zwłaszcza w ogrodach, gdzie walczysz z żywiącymi się liśćmi gąsienicami i nagimi ślimakami.

Gdy owoce dojrzewają, możesz sięgnąć po proste zabezpieczenia, by ograniczyć straty: siatki ochronne nad krzewami, błyszczące taśmy odbijające światło czy sylwetki drapieżników ustawione w sadzie. Warto jednocześnie zostawić część owoców specjalnie dla ptaków – wtedy kosy zajmą się „swoim” krzewem, zamiast szukać najlepszych kąsków na całej plantacji.

Kos, mierzący zwykle 25–27 cm długości, jest jednym z najskuteczniejszych naturalnych „ogrodników”, bo łączy zjadanie szkodników z rozsiewaniem nasion roślin owocowych.

W miarę ocieplania się klimatu i rozwoju miast udział zimujących na miejscu kosów rośnie. To oznacza, że w kolejnych sezonach będziesz słyszeć ich śpiew coraz wcześniej, a w ogrodzie – także zimą – coraz częściej zobaczysz czarną sylwetkę z żółtym dziobem podskakującą wśród liści.